Pamięć Zagłady koncentruje się na obozach i gettach w dużych miastach. To tam przyjeżdżają wycieczki i organizowane są główne uroczystości. Badacze Zagłady wskazują jednak, że około jedna czwarta wszystkich ofiar, w szczególności na prowincji, zginęła od kul – zostali rozstrzelani w swoich miastach, miasteczkach i wsiach oraz na ich obrzeżach. Dokładnej liczby ofiar Zagłady, których Niemcy zamordowali w ten sposób, nie znamy. Wiele takich mordów towarzyszyło likwidacjom gett w czasie Akcji Reinhardt, ale ich przebieg jest słabo rozpoznany. Niewiele wiemy o bezpośrednich sprawcach, pomocnikach, sposobach wybierania miejsc zbrodni, zacieraniu śladów, ani o powojennej historii mogił, w których spoczywają szczątki ofiar.
W 2023 roku grupa badaczy i badaczek reprezentujących różne dyscypliny i ośrodki akademickie w Polsce, Niemczech, Austrii, Wielkiej Brytanii i Izraelu zebrała się, by usystematyzować tę wiedzę. Zainicjowaliśmy interaktywną mapę, która ilustruje rozproszony charakter Zagłady i pokazuje miejsca, w których znajdują się masowe groby Żydów, Sinti i Romów, zamordowanych w czasie drugiej wojny światowej. Chcemy zwrócić uwagę, że Zagłada to nie tylko przemysłowe zabijanie w Auschwitz, Treblince, Majdanku, Bełżcu, Sobiborze czy Chełmnie oraz o masowe cierpienia w największych gettach: warszawskim, łódzkim, krakowskim, lubelskim czy białostockim. To także niezliczone inne miejsca na terenie dzisiejszej Polski, a także w Ukrainie, Białorusi czy krajach bałtyckich. Gdyby do każdego z nich prowadził drogowskaz, w Europie Środkowo-Wschodniej istniałyby drogi wijące się pośród tablic prowadzących do miejsc Zagłady.
Dzięki wsparciu fundacji „Pamięć Odpowiedzialność Przyszłość”, fundacji „Zeit Stiftung Bucerius” oraz fundacji „Fritz Thyssen Stiftung” nanieśliśmy na mapę wszystkie masowe groby ofiar Zagłady na terenach Generalnego Gubernatorstwa (tej części okupowanej Polski, która nie była wcielona do Rzeszy), jakie udało nam się zidentyfikować. Przewodnikiem po naszych poszukiwaniach była „USHMM Encyclopedia of Camps and Ghettos, 1933-1945”, a także dodatkowe informacje zebrane w polskojęzycznej literaturze i źródłach. Na tej podstawie sporządziliśmy bazę danych, którą udostępniamy w otwartym repozytorium. W większości zaznaczonych na mapie grobów spoczywają ofiary Akcji Reinhardt. Był to realizowany od kwietnia 1942 do listopada 1943 roku plan nazistowskich Niemiec, by wymordować wszystkich Żydów w okupowanej Polsce. W wielu miejscach nie oznaczało to tylko akcji deportacyjnych, ale także późniejsze rozstrzeliwania ukrywających się po deportacjach Żydów.
Dzięki wsparciu fundacji „Pamięć Odpowiedzialność Przyszłość”, fundacji „Zeit Stiftung Bucerius” oraz fundacji „Fritz Thyssen Stiftung” nanieśliśmy na mapę wszystkie masowe groby ofiar Zagłady na terenach Generalnego Gubernatorstwa (tej części okupowanej Polski, która nie była wcielona do Rzeszy), jakie udało nam się zidentyfikować. Przewodnikiem po naszych poszukiwaniach była „USHMM Encyclopedia of Camps and Ghettos, 1933-1945”, a także dodatkowe informacje zebrane w polskojęzycznej literaturze i źródłach. Na tej podstawie sporządziliśmy bazę danych, którą udostępniamy w otwartym repozytorium. W większości zaznaczonych na mapie grobów spoczywają ofiary Akcji Reinhardt. Był to realizowany od kwietnia 1942 do listopada 1943 roku plan nazistowskich Niemiec, by wymordować wszystkich Żydów w okupowanej Polsce. W wielu miejscach nie oznaczało to tylko akcji deportacyjnych, ale także późniejsze rozstrzeliwania ukrywających się po deportacjach Żydów.
Opis każdego miejsca na mapie zawiera podstawowe znane informacje o jego historii i upamiętnieniu, a zespół projektu wciąż pracuje nad ich uzupełnieniem. Wszystkie miejsca można wyświetlić na tle mapy współczesnej, a także map historycznych – przedwojennej i powojennych. Dla wybranych miejsc – na obecnym etapie projektu są to głównie obszary współczesnej Polski południowo-wschodniej – dołączamy dodatkowe informacje: źródła archiwalne i zdjęcia lotnicze. Będziemy je sukcesywnie dodawać. Oprócz obiektów ujętych na mapie istnieje wiele nieoznaczonych miejsc, w których spoczywają szczątki ofiar. Ich poszukiwaniem zajmuje się w Polsce Fundacja Zapomniane.
Mamy świadomość, że prezentowana mapa jest niekompletna i wymaga nieustannych uzupełnień i korekt. Osoby posiadające informacje o masowych grobach ofiar Zagłady nieujętych na mapie lub chcące ją skorygować, proszone są o kontakt [link].
Interaktywna mapa jest tylko jednym z kilku elementów projektu. Zespół badaczy jeździ w teren, by zbierać informacje o masowych grobach Zagłady na miejscu – na obecnym etapie działania te koncentrują się w obszarze Beskidu Niskiego. Wszystkie badania mają charakter nieinwazyjny, ponieważ prawo żydowskie (Halacha) zabrania zakłócać spokój zmarłych, w szczególności zaś prowadzić wykopaliska w miejscach ich spoczynku. Rozmawiamy ze świadkami historii – przede wszystkim z ludźmi, którzy mogą nam coś opowiedzieć o powojennych dziejach miejsc, w których spoczywają szczątki ofiar. Świadków pamiętających lata wojny coraz trudniej jest bowiem spotkać. Prowadzimy kwerendy archiwalne, szukając źródeł dotyczących historii masowych mordów na Żydach, Sinti i Romach. Zbieramy materiały, które dokumentują ekshumacje ofiar, zabezpieczanie grobów, budowy (i przebudowy) pomników oraz uroczystości rocznicowe. Historię miejsc, w których znajdują się groby, odtwarzamy m.in. na podstawie archiwalnych zdjęć lotniczych (wojennych i powojennych), analizy uwarunkowań przyrodniczych (m.in. przyrostów drzew) oraz danych pozyskanych z Numerycznego Modelu Terenu (tzw. LiDAR). Rozmawiamy z lokalnymi historykami – profesjonalnymi i amatorami – oraz z opiekunami grobów. Prowadzimy też działania edukacyjne dla nauczycieli oraz przewodników turystycznych.
Interaktywna mapa jest tylko jednym z kilku elementów projektu. Zespół badaczy jeździ w teren, by zbierać informacje o masowych grobach Zagłady na miejscu – na obecnym etapie działania te koncentrują się w obszarze Beskidu Niskiego. Wszystkie badania mają charakter nieinwazyjny, ponieważ prawo żydowskie (Halacha) zabrania zakłócać spokój zmarłych, w szczególności zaś prowadzić wykopaliska w miejscach ich spoczynku. Rozmawiamy ze świadkami historii – przede wszystkim z ludźmi, którzy mogą nam coś opowiedzieć o powojennych dziejach miejsc, w których spoczywają szczątki ofiar. Świadków pamiętających lata wojny coraz trudniej jest bowiem spotkać. Prowadzimy kwerendy archiwalne, szukając źródeł dotyczących historii masowych mordów na Żydach, Sinti i Romach. Zbieramy materiały, które dokumentują ekshumacje ofiar, zabezpieczanie grobów, budowy (i przebudowy) pomników oraz uroczystości rocznicowe. Historię miejsc, w których znajdują się groby, odtwarzamy m.in. na podstawie archiwalnych zdjęć lotniczych (wojennych i powojennych), analizy uwarunkowań przyrodniczych (m.in. przyrostów drzew) oraz danych pozyskanych z Numerycznego Modelu Terenu (tzw. LiDAR). Rozmawiamy z lokalnymi historykami – profesjonalnymi i amatorami – oraz z opiekunami grobów. Prowadzimy też działania edukacyjne dla nauczycieli oraz przewodników turystycznych.
Często spotykamy się z pytaniem, czym jest grób masowy. Prawo polskie nie reguluje tej kwestii, jednak od 1996 roku Międzynarodowy Trybunał Karny dla byłej Jugosławii posługiwał się roboczą definicją, która mówiła o co najmniej trzech ofiarach, by można było uznać grób za masowy. Dla grobów ofiar drugiej wojny światowej podobne definicje nie były wypracowane. W 2020 roku specjalny sprawozdawca ONZ ds. pozasądowych, doraźnych i arbitralnych zaakceptował propozycję badaczy i badaczek z Uniwersytetu Bournemouth, by nie liczba ciał stanowiła kryterium (stosowane jest jedynie rozróżnienie na groby indywidualne i masowe), ale wątpliwości dotyczące okoliczności śmierci ofiar, w szczególności zaś faktu, czy nie padły one ofiarą przestępstwa. Niektóre z działających obecnie zespołów badawczych podkreślają ponadto, że groby masowe wyróżniają się wspólnymi okolicznościami śmierci ofiar oraz ich prowizorycznym – tj. niezgodnym z prawem i obyczajem – sposobem pochówku (np. brakiem trumien). Niezależnie od tego, jakie kryteria przyjmiemy, miejsca będące głównym przedmiotem zainteresowania tego projektu wpisują się we wszystkie robocze definicje grobów masowych.