Archeologia współczesności – archeologia Zagłady Żydów – archeologia grobów masowych
Archeologia współczesności to pojęcie wieloznaczne o stale poszerzającym się znaczeniu. Odnosi się do działań skoncentrowanych na materialnych pozostałościach niedawnej przeszłości, a także do dziedziny współczesnej historii, które są realizowane z udziałem archeologów z uwzględnieniem stosowanych przez środowisko archeologiczne metod i technik, zwłaszcza nieinwazyjnych. Elementem archeologii współczesności są także aktywności w przestrzeni społecznej oraz edukacyjnej związane z materialnymi śladami historii współczesnej. Do istotnych aktywności w obszarze archeologii współczesności należą działania zorientowane na materialne pozostałości kultury żydowskiej oraz Zagłady Żydów.
Archeologia Zagłady to aktywności archeologiczne związane z rozpoznawaniem materialnych śladów mordowania Żydów w czasie II wojny światowej. Znaczenie archeologii Zagłady narasta wraz z rozwojem narzędzi samej archeologii i jej otwarcia na badania transdziedzinowe. Na podkreślenie zasługuje dynamiczne doskonalenie technik i metod nieinwazyjnych (wykopalisk, odwiertów). Tego typu metody są kluczowe w polu archeologii współczesności. Ich adekwatność w obszarze archeologii Zagłady wynika z zasad religijnego prawa żydowskiego (Halachy), które zabraniają zakłócać spokój zmarłych. Znaczenie archeologii Zagłady w badaniach rośnie też w związku z wkraczaniem w epokę „bez świadków”, w której niemalże nie ma już osób pamiętających wydarzenia drugiej wojny światowej z własnego doświadczenia. W tym kontekście dokonuje się nobilitacja pamięci materialnej – materialne pozostałości kultury żydowskiej występują w roli „świadków zastępczych” lub „materialnych świadków”.
Archeologia Zagłady stanowi istotny wkład w uzupełnianie, dopełnianie lub weryfikowanie (ang. complement, suplement and verify) stanuwiedzy na temat okoliczności śmierci, miejsc mordów, miejsc pochówków lub miejsc upamiętnień ofiar. Dotyczy to także zagadnień związanych z tzw. Zagładą od kul (ang. Holocaust by bullets) oraz Akcją Reinhardt. To w tych kontekstach archeologie Zagłady wzbogacają projekt „Masowe groby ofiar Zagłady”. Stosowane metody i techniki obejmują m.in. triangulacje danych archeologicznych (m.in. dane uzyskane w toku prospekcji terenowych i badań powierzchniowych), historycznych (m.in. dokumenty źródłowe i ikonograficzne), antropologicznych i etnoarcheologicznych (wywiady, obserwacja uczestnicząca), przyrodniczych (m.in. warunki glebowe, roślinność występująca w pobliżu miejsc pochówku) i teledetekcyjnych (m.in. numeryczne modele terenu, zdjęcia lotnicze, zobrazowania kartograficzne, dane stanowiące wyniki zastosowania metod geofizycznych).